Dünyada petrol tüketimi ve ham petrolün ürünleri

Dünya’da her gün 100 milyon varilin üstünde, yılda ise 36,5 milyar varil gibi varlığının hayal bile edilmesi güç olan bir petrol tüketimi gerçekleşmektedir.

Türkiye bu petrol tüketiminin neresinde derseniz ; yılda 7 milyar varil petrol tüketimi olan ve en çok petrol tüketiminin gözlemlendiği Amerika’nın çok çok altında bir yerde günlük 600.000 varil, yıllık ise 219 milyon varil petrol tüketimi ile yer almaktadır. Tabi bunlar ne kadar gerçekçi değerler tartışılır, çünkü petrol hızla tüketilen bir küresel yeraltı kaynaktır ve tüketim değerlerinin tam olarak bildirilmesi neredeyse imkansız, sonuçta bu petrol tüketim değerlerini etkileyen nüfus, küresel ekonomi, petrol fiyatları ve petrol kaynaklarının kolay eldesi gibi çeşitli faktörler vardır ve bu faktörleri matematiksel olarak modelize etmek oldukça zordur.

(!) Türkiye’de her gün tüketilen 600.000 varilin %8‘lik dilimi yani 50.000 varil civarı, kendi topraklarımızdan çıkarılmaktadır. Fakat ne yazık ki ülkemiz petrol kaynaklarını kolay elde edemediği için %92 gibi hiç ama hiç küçümsenmeyecek bir oranda petrol rezervini ne yazık ki  yurt dışından ithal ederek doldurmaktadır. Oysa ki tüketim listesinin demir başı olan Amerika Birleşik devletlerinde günde tüketilen 19 milyon varilin %73 gibi çok büyük bir kısmı kendi topraklarından çıkarılmaktadır.

Şimdi bu 1 varil kavramını biraz açıklayalım;

Variller, büyük hacim ve ağırlıktaki ham petrolü depolamak için geçmişten bu yana kullanılan silindir hacminde, küçük depolardır. Bu depoların silindir şeklinde olmasını sebebi, rahat hareket ettirilmeleri ve kolay istif edilmesi gibi tecrübe edilmiş avantajlardır. Petrol depolamak için kullanılan bu variller, Kuzey Amerika ve İngiliz ( U.K ) ( inch – feet ) standartlarında bir hacim ölçüsü olan Galon cinsinden ortalama 44 galondur, bu değer bazen büyük varillerde ( dumb ) 55 galona kadar çıkabilmektedir, bundan sonraki varsayımlarımızda 44 galon ( 44,6 ) olduğunu kabul edelim.

Galon birimi bir hacim birimidir, ne gariptir ki Amerikan standartlarına göre 1 Galon = 3,79 litre olurken bu birim sisteminin atası olan ve tüm sanayi uygulamalarında kendi birimlerini kullanan İngilizlerin birim sistemi İngiliz birim sistemi ( United Kingdom ) 1 Galon = 4,4 litre demektedir. Bu durumda 44 galonluk ham petrol varillerimiz Amerikan standartlarına göre 166,8 litre, İngiliz birim standartlarına göre 193,6 litre kadar hacim kaplamaktadır. Şimdi bu değeri biraz daha somutlaştıralım ;

1 varilin İngiliz standartlarına göre 193,6 litre kadar olduğunu varsayar isek ve 20 litrelik bir su damacanası ile bu varili doldurmaya kalkarsak, bu damacanayı 9 tam, 1 yarım olmak üzere 9,5 kez doldurup boşaltmamız gerekir yani bir varil 9,5 tane su damacanası kadar hacmi depolayabilir.

Dünyanın en çok petrol tüketen ülkesinin petrol ihtiyacı ?

Hadi şimdi, dünyanın en çok petrol tüketen ülkesi olan Amerika’nın yıllı devasa 7 milyar varil kadar ihtiyacı olan ham petrol’ün kapladığı alanı biraz hayal etmeye, somutlaştırmaya çalışalım. 1 yıllık petrol ihtiyacı 2016 verilerine göre yaklaşık, aşağı yukarı 7 milyar varil olan olan Amerika’nın bu ihtiyacını, 1 varilin 44 galon ve 44 galonun 193,6 litreye eşit geldiğini öğrendiğimize göre litre cinsinden karşılığını yazabiliriz;

7 milyar varil * 193,6 litre  ≅ 1,35 trilyon litre

20 litrelik bir damacana düşünün ve bundan tam 67 milyar 500 milyon ( 67.500.000.000 ) tanesinin oluşturduğu hacmi, bu kadar damacananın kaplayacağı alanı hayal edin, hayal edemiyorsunuz öyle değil mi, bu konuyu biraz daha açıp yeni başlığımıza geçelim.

Gelin bu değeri matematiksel açıdan daha anlaşılır ve formüllerde kullanılabilir hale getirelim ve sadece dünyanın petrol ihtiyacının %20’sini oluşturan Amerika’nın petrol ihtiyacını santimetre küp olarak yazalım. ( 1000 cm^3 = 1 litre )

1,35 trilyon litre * 1000 = 1,35 katrilyon santimetre küp

Bir damacananın yüksekliğinin 50 cm olduğunu kabul edersek, bu durumda böylesine devasa bir hacmi oluşturacak Alan hacmin bu yüksekliğe bölünmesi ile elde edilir, daha sonra ise bu değeri km^2 ( kilometre kare ) şeklinde yazarak daha açıklayıcı olmaya çalışacağım.

1,35 katrilyon santimetre küp / 50 cm = 27 trilyon cm^2  ( 1 cm^2 = 10^-4 m^2 , 1 m^2 = 10^-6 km^2 )

27 trilyon cm^2 ≅ 2700 km^2 

Bu değer dünya petrol tüketiminin %20’sini elinde bulunduran Amerika’nın 50 cm yüksekliğinde 2700 km^2 alanında bir hacmin kaplayacağı alan kadar petrolü her sene tükettiğini gösterir, bu da Türkiye’nin yüz ölçümü olarak en küçük illerinden biri olan Düzce’nin ( 2,574 km^2 ) alanı kadardır.

Eğer elimize kazma kürek alıp düzce ilinin tüm topraklarını yerin altına doğru 50 cm kadar kazarsak, Amerika’nın yıllık tükettiği petrolü oraya sığdırabiliriz.

Dünya’nın petrol ihtiyacı ise bu hesaba göre %20 Amerika ( 2700 km^2 ) , 13.500 km^2 kadar alana sığdırılabilir ( 50 cm derinlik ile ), bu da Eskişehir ilinin ( 13.900 km^2 ) yüz ölçümü kadar bir alana eşit gelmektedir.

1 varil petrol’de neler var ?

Yazımızın başından beri bahsi geçen 1 varil petrol’den %100 yani tamamı ile dizel, benzin yani gasoline üretildiğini sanmıyorsunuz diye düşünüyorum. Bu çok yoğun petrol ham maddesinden plastiğinden tutun asfalt malzemesine kadar birçok ürün çeşitli kimyasal reaksiyonlar ile üretiliyor demem o ki petrol öyle bir şey ki artığı bile oldukça değerli olabiliyor.

Bir varil ham petrolden %44,2 oranında benzin ve türevleri, %22,4 oranında dizel ve türevleri, %9 oranında jet yakıtı, %4 oranında plastik ve benzeri ağır petrol ürünleri, %4 oranında LPG ve benzeri sıvılaştırılmış yakıt ürünleri ve geri kalan %16,4’lük dilimi ile ise diğer petrol esaslı maddeler üretilmektedir. ( Asfalt, yağlama ürünleri, … ) Gelin şimdi bu petrol kaynaklı ürünleri daha yakından incelemeye çalışalım.

1- Benzin – Gasoline

Belkide en çok duyduğumuz enerji kaynaklarından, yakıtlardan biri olan benzini, durum öyle ki bazen “petrol” kavramı ile özdeşleştirebiliyoruz. Benzin, bu yönü ile petrol kaynaklı ürünlerden en çok karşılaşılanıdır.

Benzin, petrol rafinerisinden yada ham petrolden elde edilen uçucu ve yanıcı bir akışkandır. Aslında benzin, gaz yağı olarakta bilinen parafin kerosenlerin bir yan üründür fakat düşük sıcaklıklarda buharlaşabilmesi sebebi ile birçok makinede, ulaşım araçlarında kullanılan yakıt ana ürün gaz yağı değil tam aksine bir yan ürün olan benzindir. Benzin aslında ailenin en küçük ama işlevi en büyük olan petrol ürünlerinden biridir.

Aslında tüm bu hikaye ( petrol kuyusu çıkarma yarışı, petrolün küresel bir yakıt olması, petrol savaşları, … ) , 1859 yılında Edwin Drake adlı bir iş adamının bu yoğun siyah şeyin ne olduğunu keşfetmesi ile başladı, 20 sene sonra ise benzinli araçlardaki çevrim olan Otto çevriminin babası Nikolaus Otto‘nun “Bakın ben bu madde ile bir motor çalıştırabiliyorum!” demesi ile başladı.

Bu süreç içinde ulaşım araçlarında ve Rudolf Diesel tarih sahnesine çıkana kadar Ağır yüklü işlerde ( sanayi işleri ) hep benzinli araçlar kullanılmıştır bunun sonucunda ilk zamanlardaki hali daha yoğun olan benzin, günümüzdeki halini benzin eldesi aşamasında kullanılan kimyasal reaksiyonların gelişmesi ile aldı.

Rudolf Diesel bir diğer petrol kaynaklı yakıt olan Diesel – Motorin‘i tarih sahnesine çıkardığından bu yana benzin ağır yüklü işlerde ( tarım işleri, sanayi işleri ) güç kaybetmiş ve bugün benzin, neredeyse tamamen, kolay alev alması ve benzinli motor üretiminin daha ekonomik olması nedeniyle sadece ulaşım alanında tüketilmektedir.

Benzin nasıl elde edilir ?

Aslında bu başlık altında tüm petrol ürünlerinin eldesini anlatmak isterim, öncelikle bir bardak suyun içinde 2 damla kadar yağ attığımızda yağ dibe mi çöker yoksa üste mi çıkar? diye sormak istiyorum.

Evet, tabiki de, doğanın bir kuralı olarak yoğunluğu az olan madde üste çıkacaktır, işte bu durum hem sıvılar hem de gaz maddeler için geçerlidir, öyleyse katı, çok yoğun bir maddeyi ısıtırsak içinden ilk olarak yoğunluğu en az olan madde ayrılmaz mı ? Bu sorunun da cevabı evet olmalı, işte ham petrolden benzin eldesi bu yönde olmaktadır. Katı, sıvı ve gaz üçlemesinde yoğunluğu en az olan madde de gaz olduğu için ham petrolden ürünlerin eldesi aşamasında ilk gaz halinde olan ürünler ortaya çıkacaktır, bu da dünyada ulaşım alanında en çok ülkemizde kullanılan LPG yakıtıdır, gelin diğer yakıtları da oluşturduğumuz grafikte görelim.

Düzenleniyor.